"Region wymaga szczególnej troski i prac nad poszukiwaniem nowych pomysłów na rozwój", czyli o transformacji energetycznej Łódzkiego [Wywiad]

"Region wymaga szczególnej troski i prac nad poszukiwaniem nowych pomysłów na rozwój", czyli o tym jak jesteśmy przygotowani na zieloną rewolucję [Wywiad]

Polska, podobnie jak pozostałe kraje Unii Europejskiej, od kilku już lat stoi przed wyzwaniem, jakim jest transformacja energetyczna. Dyskusja o ograniczeniu wpływu przemysłu na klimat nabiera szczególnej mocy w regionach, które na tym przemyśle mają zbudowaną swoją gospodarkę, rynek pracy i usług, a w konsekwencji całe lokalne społeczności. Z tematem transformacji mierzymy się także tu, w centrum Polski. Łódzkie, choć de facto "stoi" tylko jedną węglową kopalnią i elektrownią spalającą brunatny węgiel, także jest w procesie transformacji. Jeśli weźmiemy pod uwagę, że to właśnie w powiecie bełchatowskim generowanych jest 12% PKB całego województwa, to temat zmian w kierunku klimatycznej neutralności dotyka nie tylko mieszkańców Bełchatowa, jest i powinien być zagadnieniem priorytetowym zdecydowanie szerszej grupy beneficjentów.

Czy i jak jesteśmy przygotowani na zieloną rewolucję (a może trzeba ująć to zagadnienie raczej w kategoriach ewolucji) rozmawiamy z profesorem Adamem Drobniakiem*, który kilka tygodni temu odwiedził Bełchatów w ramach projektu: „Transformacja a rozwój gospodarczy regionu" realizowanego przez Bełchatowsko Kleszczowski Park Technologiczno Przemysłowy. Zapytaliśmy o szanse, zagrożenia i wyzwania związane z przyszłością nie tylko Bełchatowa, ale i województwa. 

Rozpoczynając naszą rozmowę o transformacji energetycznej, oczywistym jest, że pierwszym pytaniem, jakie chcę Panu zadać jest to - z pozoru - najprostsze: czym ona jest?

prof. A. Drobniak: Źródeł transformacji energetycznej (TE) należy doszukiwać się w Agendzie 2030 ONZ (2015), a następnie w Europejskim Zielonym Ładzie z 2019 roku. W obu dokumentach widoczne jest bardzo silne dążenie do stworzenia gospodarki nisko i zeroemisyjnej jako panaceum na niekorzystne zmiany klimatu. Kwestia transformacji jest jednak bardziej kompleksowa, tj. poza TE mówi się również o sprawiedliwej transformacji (ST). Szczególnie, Europejski Zielony Ład akcentuje w transformacji równocześnie trzy procesy, tj.: sprawiedliwą transformację, zrównoważone wykorzystanie zasobów (w które wpisuje się TE) oraz sprawiedliwość społeczną. Tworzenie zrównoważonej gospodarki, jakiej wymagają od nas zmiany klimatyczne, a w ostatnich miesiącach zmiany geopolityczne, ma polegać na odejściu od myślenia o „wykorzystywaniu środowiska" w kierunku „przystosowania się do środowiska". Upraszczając, oznacza to przejście od wydobycia węgla i paliw kopalnych do wykorzystania odnawialnych źródeł energii (TE).

Zmiana w kierunku gospodarki zeroemisyjnej oznacza jednak naruszenie istniejącego status quo, zarówno w relacjach produkcja — konsumpcja, jak i kwalifikacje — rynek pracy. Tak głębokiej zmiany nie można wprowadzać bez troski o sprawiedliwość społeczną (ST). Zapewnienie dostępu do nowych kwalifikacji, alternatywnych miejsc pracy, stymulowanie innych możliwości rozwoju społecznego i gospodarczego to środki zaradcze na geografię niezadowolenia (geography of discontent), która może pojawić się w regionach związanych z dotychczasowym sektorem paliwowo-energetycznym i skutecznie zablokować TE. Zatem dążeniom do stworzenia gospodarki zeroemisyjnej, szczególnie akcentującej TE, powinna towarzyszyć ST uwzględniająca wszystkie grupy społeczne biorące udział w „zielonej transformacji" i odczuwające jej negatywne skutki. W ST ważne jest „podanie ręki" pracownikom sektorów tradycyjnych, ich rodzinom, wspólnotom lokalnym, które ze względu na utratę dotychczasowych źródeł utrzymania będą niechętnie postrzegały TE i wszelkie działania związane z „zieloną zmianą".

Regiony, które mają przed sobą ten proces łączy jedno - silnie rozwinięty sektor górniczo - energetyczny, ale nie trzeba być wybitnym znawcą tematu, by wiedzieć, że transformacja inaczej będzie przebiegać na Dolnym czy Górnym Śląsku, a inaczej w Łódzkiem, w regionie, w którym praktycznie tylko na jednej kopalni i na jednej tylko elektrowni oparty jest ten przemysł. To może oznaczać łatwiejszy proces transformowania?

prof. A. Drobniak​: O ile TE między innymi w zakresie odnawialnych źródeł energii czy przeprojektowania sieci energetycznych dotyczy całego kraju, o tyle ST i fundusze z nią związane adresowane są wyłącznie do tzw. regionów węglowych. To miejsca w Polsce, które w największym stopniu odczują niekorzystne skutki społeczne i gospodarcze TE związane z zamykaniem kopalń, ograniczeniem wydobycia węgla, zmianą technologiczną w elektrowniach konwencjonalnych, czy kurczeniem się sektora około górniczego. Tego rodzaju miejsc mamy w kraju całkiem sporo, ponieważ nasza dotychczasowa ścieżka rozwoju w zakresie sektora paliwo-energetycznego bazowała przede wszystkim na węglu. W Polsce znajduje się trzynaście tzw. regionów węglowych rozlokowanych w sześciu województwach: dolnośląskim, lubelskim, łódzkim, małopolskim, śląskim i wielkopolskim. W sumie w regionach tych powstaje ponad 20% krajowego PKB, funkcjonuje ponad 20% miejsc pracy, zamieszkuje około 20% ludności. Zatem ich obecne znaczenie społeczno-gospodarze jest dla kraju bardzo duże. Niestety regiony te, pomijając zanieczyszczenia gleb i wód oraz problem terenów poprzemysłowych, „dostarczają" ponad 40% całkowitej emisji CO 2 w naszym kraju.

W tym kontekście Bełchatowski Obszar Transformacji (BOT), ze względu na relatywnie duże uzależnienie od górnictwa węgla brunatnego oraz dużej elektrowni konwencjonalnej należy do trudnych w transformacji regionów węglowych.

Na czym polega ta trudność?

prof. A. Drobniak​: Trudności transformacji tego regionu wiążą się między innymi z dominacją monokultury przemysłowej, słabym zapleczem instytucji otoczenia biznesu, brakiem silnych ośrodków miejskich, odpływem przedsiębiorczych mieszkańców do ośrodków metropolitalnych, znaczącymi skutkami środowiskowymi wywołanymi przez tradycyjny przemysł. Powyższe oddziałuje w sposób niekorzystny na społeczne postrzeganie transformacji w BOT. Pokolenia wychowane na kompleksie surowcowo-energetycznym, który zdominował rozwój BOT z oczywistych względów obawiają się zmian. Niepokój o przyszłość wpływa niekorzystnie na poszukiwanie nowych alternatywnych ścieżek rozwoju dla BOT. Tym samym podregion węglowy, o którym rozmawiamy wymaga szczególnej troski i prac nad poszukiwaniem nowych pomysłów na rozwój.

Efektywna transformacja regionu, w tym odchodzenie od konwencjonalnej energetyki węglowej ma być realizowana, i tu cytat z przyjętego dokumentu Planu Sprawiedliwej Transformacji Województwa Łódzkiego: „dzięki zaangażowaniu wszystkich możliwych podmiotów i środków publicznych i prywatnych oraz przy założeniu, że województwo łódzkie zostanie objęte przez KE wsparciem ze środków FST". Jak Pana zdaniem wyglądałby ten idealny model współpracy w tym procesie?

prof. A. Drobniak​: Może nie mówiłbym o modelu, bo to zawsze pewne uproszczenie rzeczywistości, a przecież TE i ST kierowane są i oddziałują na konkretnych mieszkańców, konkretne rodziny. Może lepiej ująć to w kilu zasadach i założeniach. Po pierwsze, poszukiwanie nowych pomysłów na rozwój, które mają łagodzić skutki stopniowego odchodzenia od przemysłu tradycyjnego w BOT powinno zakładać partnerską współpracę pomiędzy poziomem lokalnym (gminy, NGO, sektor MŚP, lokalne instytucje otoczenia biznesu, społeczności), poziomem regionalnym (Urząd Marszałkowski Województwa Łódzkiego, uczelnie wyższe, sektor B+R) oraz poziomem centralnym (w szczególności Ministerstwo Aktywów Państwowych wraz z PGE S.A., Ministerstwem Funduszy i Polityki Regionalnej oraz Ministerstwem Klimatu i Środowiska). Po drugie, niezbędne wydaje się wykreowanie liderów i pomysłów transformacji, w postaci podmiotów (publicznych i prywatnych), których projekty strategiczne w zakresie TE i ST stworzą podwaliny pod nowe ścieżki rozwoju BOT. Po trzecie, odejście od centralnego postrzegania rozwoju w BOT na rzecz większego oddolnego zaangażowania mieszkańców w przyszłość tego obszaru. Ta ostatnia zasada wydaje się szczególnie ważna w kontekście tego, co obecnie oddolnie proponuje się w zamian za górnictwo i energetykę chociażby w takich regionach węglowych jak Wielkopolska Wschodnia, czy podregion katowicki.


Pomówmy o kosztach. Budowanie gospodarki neutralnej dla klimatu, a tym samym ograniczenie działalności w sektorze górniczo-energetycznym w zasadniczy sposób wpłynie na sytuację społeczno-gospodarczą całego regionu. Jak można oszacować koszty samej transformacji? Czy można powiedzieć tak na wprost: ile to może kosztować?

prof. A. Drobniak​: Tak wprost, wyrazić tej kwoty nie można. Nie dysponuję taką wiedzą. Niemniej, w przypadku transformacji unikałbym patrzenia przez pryzmat kosztów i raczej mówiłbym o inwestycjach w przyszłość, inwestycjach w tańszą i ekologiczną energię, która poprawi pozycję konkurencyjną naszych firm. Mówiłbym o inwestycjach w nowe kompetencje, umiejętności i zmianę jakościową na rynku pracy, której wymaga od nas zielona i cyfrowa gospodarka. Mówiłbym także o inwestycjach

Ekonomiczne koszty tylko jeden z aspektów transformacji, ta wiąże się też z ogromnymi społecznymi zagadnieniami - utrata miejsc pracy, zubożenie mieszkańców i samorządów, niewykluczona depopulacja... Wymieniać można by długo. Jakie są największe zagrożenie dla lokalnej społeczności w tej sferze?

prof. A. Drobniak​: Tak jak zaznaczyłem powyżej TE wiąże się w sposób nieunikniony ze mianami społecznymi i gospodarczymi, w tym szczególnie wrażliwymi zmianami na rynku pracy. Niemniej to właśnie w celu łagodzenia tych trudnych zmian na rynku pracy został stworzony przez Unię Europejską Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji (FST), którego działania mocno akcentują podnoszenie i zmianę kwalifikacji przy równoczesnym wsparciu tworzenia i rozwoju przedsiębiorstw w branżach zielonej i cyfrowej gospodarki. Kluczem do skutecznego wykorzystania środków z Funduszu Sprawiedliwej Transformacji są dobre projekty transformacji, które należy wykreować i rozwijać. Największe zagrożenie, o które Pani pyta … to brak takich projektów i woli do ich realizacji.

Odejście od wydobycia węgla wpłynie też na konieczność przekwalifikowania się części pracowników z sektorów schyłkowych oraz sektorów podlegających transformacji i zdobycia przez te osoby nowych kompetencji zawodowych. Co będzie najbardziej pożądane w naszym regonie?

prof. A. Drobniak​: Nie dysponuję szczegółowymi analizami w tym temacie. Generalnie zakładałbym, zgodnie ze wsparciem z FST rozwój branż zielonej i cyfrowej gospodarki, który de facto już następuje. Chodzi w szczególności o branże związane z: odnawialnymi źródłami energii, materiałami i budownictwem pasywnym, gospodarką obiegu zamkniętego, błękitną i zieloną infrastrukturą, zagospodarowaniem terenów poprzemysłowych (m.in. poprzez technologie środowiskowe), rozwojem niskoemisyjnego transportu. Na to nakładają się nowe działalności wynikające z cyfryzacji, m.in. robotyzacja i automatyzacja, analityka big data, sztuczna inteligencja, itd. Ważne jest także spojrzenie na sektory średnio-zaawansowane technicznie, które na dzień dzisiejszy generują znaczący popyt na pracę, jak transport i logistyka oraz budownictwo. W poszukiwaniu kompetencji przyszłości sięgnąłbym także do inteligentnych specjalizacji województwa łódzkiego.

Sporo pytałam o zagrożenia wynikające z transformacji, a teraz chciałabym być zapytać o szanse dla Łódzkiego?

prof. A. Drobniak​: Jeśli można odpowiedziałbym jednym zdaniem. Jeśli w województwie łódzkim, a w szczególności w BOT uda się w sposób skuteczny i zrównoważony przeprowadzić TE i ST to ich efektem będzie stworzenie nowej – bardziej konkurencyjnej i pro-środowiskowej - ścieżki rozwoju dla regionu, która stworzy nowe działalności, miejsca pracy i bardziej atrakcyjne miejsce zamieszkania.

Nie oszukujmy się jeszcze sześć, osiem miesięcy temu rozmowa o transformacji energetycznej, choć w wielu środowiskach budziła ogromne emocje, to jednak była faktem, z którym już nie dyskutowano w kategoriach „czy", ale „jak i kiedy?" To co wydarzyło się 24 lutego za naszą wschodnią granicą zmieniło - i mam wrażenie - znacząco optykę patrzenia na transformację? Będzie trudniej reformować sektor w poczuciu ogromnego zagrożenia kryzysem energetycznym?

prof. A. Drobniak​: To pytanie, z którym w ostatnim półroczu spotykam się często, szczególnie podczas warsztatów projektów transformacji w podregionach województwa śląskiego, podczas których włodarze gmin, przedstawiciele społeczności lokalnych pytają także o przyszłość transformacji energetycznej. Problem zmian geopolitycznych związanych z konfliktem w Ukrainie i jego konsekwencjami energetycznymi, mając na względzie ustalenia Europejskiego Zielonego Ładu oraz postępujących zmian klimatycznych postrzegam w sposób następujący: w krótkim terminie ze względu na zagrożenie kryzysem energetycznym głosy i presje utrzymania status quo w tradycyjnym przemyśle surowcowo-energetycznym będą nabierały na sile, ale nie dajmy się „zwieść". W dłuższym terminie, ze względu na dynamiczny rozwój odnawialnych i alternatywnych źródeł energii transformacja energetyczna będzie nieunikniona.

                                                                                                                                                Dziękuję za rozmowę!


prof. Adam Drobniak – Kierownik Katedry Badań Strategicznych i Regionalnych, Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach. Doktor habilitowany w dyscyplinie ekonomia i finanse, specjalność studia miejskie i regionalne, profesor nadzwyczajny Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach. Dyrektor Instytutu Ekologii Terenów Uprzemysłowionych w Katowicach. Członek PAN – Komitet Przestrzennego Zagospodarowania Kraju oraz Regional Studies Association (RSA). Specjalizacja: programowaniem nowych koncepcji rozwoju, w szczególności transformacji oraz rezyliencji miast i regionów poprzemysłowych. Współautor oraz koordynator prac nad Krajowym Planem Sprawiedliwej Transformacji. Autor ponad 150 prac naukowych, w tym monografii, artykułów, redakcji oraz ponad 80 prac na rzecz gospodarki, w tym opracowań eksperckich w zakresie: opinii, diagnoz, strategii, programów, badań ewaluacyjnych (m.in.: Krajowy Plan Sprawiedliwej Transformacji (2021), Strategia rozwoju województwa śląskiego (2020), Strategia rozwoju – Jaworzno 2030 (2019), Strategia rozwoju Zabrza 2030 (2018), Strategia rozwoju Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach (2018), Program rozwoju gospodarczego Katowic 2017-2027 (2017).

Wklej tutaj kod osadzenia...
 

RODO oraz Polityka cookies
Z uwagi na wymogi prawne, niniejszym przedstawiamy informacje na temat przetwarzania danych dostarczanych przez Ciebie podczas korzystania z naszych portali informacyjnych. Klikając w przycisk "Przejdź do portalu", wyrażasz zgodę na przetwarzanie Twoich danych za pomocą plików cookies przez naszych partnerów reklamowych dla celów opisanych poniżej. Jeśli nie wyrażasz zgody na przetwarzanie wspomnianych danych, w każdej chwili możesz opuścić nasz portal. Przechodząc dalej za pomocą przycisku „Przejdź do portalu”, Twoje dane będą przetwarzane przez nas na podstawie prawnie uzasadnionego interesu administratora danych lub przez naszych partnerów. Przetwarzanie to nie wymaga wyrażenia przez Ciebie zgody, ale możesz mu się w każdej chwili sprzeciwić.
Stosowanie plików cookies oraz pozostałych technologii informatycznych
Nasz portal oraz nasi partnerzy, stosujemy pliki cookies i pozostałe technologie informatyczne, które gromadzą informacje m.in. o odwiedzanych przez Ciebie stronach internetowych oraz podstronach, a także o lokalizacji urządzenia. Ma to przede wszystkim na celu:
• zapewnienie bezpieczeństwa użytkowników w trakcie korzystania ze stron naszych portali informacyjnych,
• poprawę i stałe ulepszanie świadczonych przez nas usług, dzięki zbieraniu i wykorzystaniu tych danych w celach analitycznych i statystycznych,
• wyświetlanie spersonalizowanych reklam, które odpowiadają Twoim zainteresowaniom (remarketing).
Zakres wykorzystywania plików cookies możesz dowolnie określić w ustawieniach Twojej przeglądarki. Każda przeglądarka posiada własne ustawienia cookies. Jeśli nie wprowadzisz zmian w ustawieniach będzie to oznaczało, iż zgadzasz się na zapisywanie informacji w plikach cookies, a następnie na przechowywane ich w pamięci Twojego urządzenia. Zarówno my, jako właściciele portalu oraz nasi partnerzy możemy uzyskiwać dostęp do tych informacji. 
Wykorzystanie informacji
Aby dopasować wyświetlanie reklam dopasowanych do Twoich zainteresowań, wykorzystujemy właśnie zebrane i zapisane informacje w plikach cookies. Administratorem Twoich danych jest Local Service sp. z o.o. z siedzibą w Łodzi, przy ulicy Sienkiewicza 85/87 lok. 8, 90-057 Łódź. Możesz skontaktować się z nami za pomocą formularza kontaktowego oraz w dowolnym momencie wyrazić swój sprzeciw wobec tego rodzaju działań. 
Wykorzystywanie Twoich informacji przez naszych partnerów
Mając na uwadze współpracę z dostawcami reklamowymi informujemy, iż działania w celach marketingowych mogą podejmować nasi partnerzy, korzystający z powierzchni reklamowych w naszych portalach. Do naszych partnerów zaliczamy Google Adsense, a także agencje reklamowe, agencje interaktywne, domy mediowe oraz innych dostawców reklam, w tym Taboola. Podobnie, jak i my, nasi dostawcy reklam również gromadzą i wykorzystują informacje zgromadzone w plikach cookies. Dzięki takim danym, w naszych portalach zobaczysz reklamy dopasowane do Twoich zainteresowań.
Celem przetwarzania Twoich danych zawartych w plikach cookies przez naszych partnerów jest:
• przechowywanie Twoich informacji na urządzeniu z którego przeglądasz nasz portal i dostęp do nich
• wybór reklam do wyświetlenia w tym reklam spersonalizowanych,
• dopasowanie treści spersonalizowanych
• pomiar efektywności reklam,
• dostarczanie jak najbardziej efektywnych reklam, zgodnych z Twoimi zainteresowaniami.
Abyśmy wraz z naszymi partnerami mogli podejmować powyższe działania, wymagana jest Twoja zgoda, którą wyrażasz poprzez kliknięcie w przycisk „Przejdź do serwisu”. Pamiętaj, że Twoja zgoda jest dobrowolna. Bez niej korzystanie z naszych portali będzie pozbawione wielu funkcji, co może wpłynąć na jakość wyświetlanych informacji.
Twoje prawa
Pamiętaj, że udzieloną zgodę możesz w dowolnym momencie wycofać, korzystając a naszego formularza kontaktowego, jednak pamiętaj, iż wycofanie zgody nie wpływa na zgodność z prawem przetwarzania, którego dokonano na podstawie zgody przed jej wycofaniem. Za pomocą wspomnianego formularza kontaktowego możesz także wyrazić swój sprzeciw wobec przetwarzania Twoich danych na podstawie naszego prawnie uzasadnionego interesu lub prawnie uzasadnionego interesu naszych partnerów. Zgodnie z obowiązującym prawem, możesz zgłosić nam, jako podmiotowi wykorzystującemu Twoje dane żądanie dostępu do tych danych, zmiany ich, usunięcia lub ograniczenia wykorzystania. Zapraszamy Cię także do odwiedzenia naszej Polityki prywatności.